Sự cố thiết bị làm gián đoạn sản xuất và đội chi phí, kể cả với những đội bảo trì giàu kinh nghiệm. Khi áp dụng phương pháp kiểm tra có hệ thống và nắm rõ các dạng hư hỏng thường gặp, kỹ sư có thể chẩn đoán nhanh và xử lý triệt để. Bài viết trình bày quy trình xử lý sự cố bài bản, cách chẩn đoán theo hiện tượng và các giải pháp đã được kiểm chứng cho những vấn đề phổ biến của thiết bị lưu chất công nghiệp như bơm và van trong nhà máy nước, trạm bơm cấp nước đô thị và nhà máy sản xuất.
Phương pháp xử lý sự cố có hệ thống
Xác định rõ vấn đề
Trước tiên, mô tả chính xác hiện tượng: so với lúc vận hành bình thường thì điều gì đã thay đổi, vấn đề xuất hiện lần đầu khi nào, trong điều kiện vận hành nào, mức độ nghiêm trọng và tần suất ra sao.
Sau đó so sánh hiệu suất hiện tại với thông số thiết kế, dữ liệu vận hành trước đây, thiết bị cùng loại trong cùng điều kiện và các thông số bình thường đã biết. Đồng thời thu thập dữ liệu khách quan gồm lưu lượng, áp suất, nhiệt độ, biên độ và tần số rung, điện năng tiêu thụ cũng như số giờ chạy kể từ lần bảo trì gần nhất.
Đặt giả thuyết nguyên nhân
Liệt kê mọi nguyên nhân có thể giải thích hiện tượng, đừng vội loại trừ quá sớm. Có thể chia thành các nhóm sau:
- Vấn đề cơ khí: mài mòn, lệch tâm, mất cân bằng
- Vấn đề thủy lực: xâm thực, dòng chảy ngược, thay đổi hệ thống
- Thay đổi điều kiện công nghệ: tính chất lưu chất, nhiệt độ, thành phần
- Sai số đo lường: cảm biến hỏng, trôi hiệu chuẩn
- Thay đổi cách vận hành
Tiếp theo, sắp xếp các nguyên nhân theo xác suất dựa trên tần suất xảy ra trong các trường hợp tương tự, thời gian kể từ lần bảo trì gần nhất, các thay đổi hoặc cải tạo gần đây và những điểm yếu đã biết của loại thiết bị đó.
Kiểm tra chẩn đoán
Ưu tiên các phép kiểm tra không xâm lấn, không cần tháo máy như phân tích rung động, chụp ảnh nhiệt hồng ngoại, đo hiệu suất và kiểm tra bằng mắt. Khi chẩn đoán bên ngoài chưa đủ kết luận, mới tháo kiểm tra từng bước từ dễ đến khó: tháo tấm che và nắp để quan sát, tháo khớp nối để kiểm tra độ đồng tâm, tháo một phần để xem chi tiết nghi ngờ, cuối cùng mới tháo toàn bộ để kiểm tra bên trong.
Điều quan trọng là phân biệt hiện tượng hư hỏng với nguyên nhân gốc. Ví dụ, hỏng ổ bi là hiện tượng, nguyên nhân gốc có thể là lệch tâm; rò rỉ phớt là hiện tượng, nguyên nhân gốc có thể là xâm thực hoặc rung động; suy giảm hiệu suất là hiện tượng, nguyên nhân gốc có thể là mài mòn hoặc thay đổi hệ thống.
Sự cố thường gặp của máy bơm và cách khắc phục
Thiếu lưu lượng hoặc áp suất
Hiện tượng: lưu lượng hoặc cột áp của bơm thấp hơn giá trị quy định. Các nguyên nhân thường gặp và biện pháp khắc phục như sau.
Cánh bơm mòn hoặc hư hỏng.Khi kiểm tra có thể thấy cánh bơm bị bào mòn do hạt rắn, ăn mòn hóa học, hư hại do xâm thực ở phía hút hoặc hư hỏng cơ khí do dị vật. Cần thay cánh bơm mới hoặc chi tiết đã phục hồi, đồng thời tìm ra nguồn gốc mài mòn và xử lý bằng cách cải thiện lọc, nâng cấp vật liệu hoặc điều chỉnh điều kiện vận hành.
Quay sai chiều.Động cơ ba pha đấu ngược thứ tự pha sẽ quay ngược, lưu lượng rất nhỏ. Sau khi xác nhận chiều quay, chỉ cần đổi chỗ hai dây pha bất kỳ của động cơ là khắc phục được.
Lọt khí ở đầu hút.Xoáy nước tại miệng hút, rò rỉ trên đường ống hút, độ ngập không đủ hoặc NPSH không đủ gây xâm thực đều khiến không khí hoặc hơi đi vào bơm, làm giảm hiệu suất. Cần tìm nguồn lọt khí và xử lý bằng cách tăng độ ngập, khắc phục rò rỉ, lắp thiết bị chống xoáy hoặc tăng biên dự trữ NPSH.
Hệ thống thay đổi.Van chưa mở hết, bộ trao đổi nhiệt hoặc bộ lọc bị bám cặn, chiều dài ống hoặc số phụ kiện tăng lên, độ nhớt hoặc khối lượng riêng của lưu chất tăng đều làm trở lực hệ thống vượt quá khả năng của bơm. Cần kiểm tra lại đường đặc tính hệ thống; nếu là thay đổi lâu dài, có thể cân nhắc gọt cánh bơm, tăng tốc độ quay hoặc thay bơm.
Khe hở vòng làm kín quá lớn.Khe hở lớn gây dòng chảy hồi lưu bên trong, làm giảm lưu lượng đầu ra. Cần đo khe hở và thay vòng làm kín (vòng mòn) khi vượt giới hạn của nhà sản xuất (thường gấp 2–3 lần khe hở của máy mới).
Rung động quá lớn
Hiện tượng: rung động vượt tiêu chuẩn nghiệm thu, gây tiếng ồn, tăng tải lên ổ bi và rò rỉ phớt.
Lệch tâm.Trục bơm và trục máy dẫn động không đồng tâm: lệch song song chủ yếu gây rung hướng kính ở tần số 1 lần tốc độ quay, lệch góc chủ yếu gây rung dọc trục ở tần số 1 lần và 2 lần tốc độ quay. Cần căn chỉnh chính xác bằng thiết bị căn tâm laser hoặc đồng hồ so theo yêu cầu của nhà sản xuất (thường là 0.05 mm TIR).
Mất cân bằng.Cánh bơm mòn không đều, khớp nối xuống cấp, cánh bơm bám cặn hoặc mất quả đối trọng sẽ làm rotor mất cân bằng khối lượng, gây rung ở tần số 1 lần tốc độ quay. Cần cân bằng động rotor, làm sạch cặn bám hoặc thay chi tiết mòn gây mất cân bằng.
Xâm thực.Sự hình thành và vỡ của bọt khí tạo ra rung động dải rộng, kèm tiếng ồn đặc trưng như sỏi đá va đập. Có thể tăng NPSHa bằng cách tăng áp suất hút, hạ cao độ đặt bơm, giảm tổn thất đường ống hút hoặc hạ nhiệt độ lưu chất; cũng có thể giảm NPSHr bằng cách giảm tốc độ quay hoặc chuyển sang thiết kế thủy lực khác.
Ổ bi mòn.Ổ bi hư hỏng hoặc xuống cấp sẽ xuất hiện các tần số hư hỏng đặc trưng, gồm tần số hỏng vòng ngoài, vòng trong, con lăn và vòng cách. Cần thay ổ bi và tìm nguyên nhân gốc như hỏng bôi trơn, nhiễm bẩn, lệch tâm hoặc quá tải.
Ứng suất đường ống.Ngoại lực từ đường ống gây lệch tâm khi vận hành, truyền rung từ ống sang bơm và cản trở giãn nở nhiệt. Cần điều chỉnh giá đỡ ống, bổ sung cút bù giãn nở hoặc chỉnh lại giá đỡ để loại bỏ tải tác dụng lên mặt bích bơm.
Điểm làm việc lệch.Khi điểm làm việc cách xa điểm hiệu suất tốt nhất (BEP), dưới 70% BEP sẽ sinh dòng hồi lưu ở lưu lượng thấp, trên 120% BEP sẽ sinh dòng rối ở lưu lượng lớn. Có thể điều chỉnh trở lực hệ thống, gọt cánh bơm, thay đổi tốc độ quay hoặc thay bơm phù hợp để đưa điểm làm việc về gần BEP.
Công suất tiêu thụ quá lớn
Hiện tượng: dòng điện hoặc công suất động cơ vượt giá trị quy định.
Lưu lượng cao hơn dự kiến.Trở lực hệ thống thấp hơn thiết kế, nhiều hệ thống chạy song song hoặc van điều khiển mở lớn hơn dự kiến khiến bơm chạy ngoài điểm định mức. Có thể tăng trở lực hệ thống (tiết lưu hoặc gọt cánh bơm); nếu là chế độ vận hành lâu dài thì thay động cơ công suất lớn hơn.
Khối lượng riêng hoặc độ nhớt lưu chất tăng.Nhiệt độ giảm làm độ nhớt tăng, thành phần lưu chất thay đổi hoặc hàm lượng chất rắn tăng đều làm tăng nhu cầu công suất. Nếu là chế độ lâu dài, cần thay động cơ; nếu là tạm thời, có thể giảm lưu lượng hoặc chạy gián đoạn để tránh động cơ quá nhiệt.
Ma sát cơ khí.Ổ bi hỏng gây cản quay, phớt ma sát hoặc chạy khô, lệch tâm hoặc lắp ráp sai gây cọ xát bên trong, khớp nối lệch tâm đều làm tăng công suất tiêu thụ. Cần tháo kiểm tra để tìm nguồn ma sát, căn chỉnh lại đồng tâm và thay chi tiết mòn.
Đường kính cánh bơm không đúng.Cánh bơm quá lớn khiến lưu lượng và công suất vượt mức. Cần kiểm tra lại đường kính cánh bơm, nếu quá lớn thì gọt về đúng kích thước.
Rò rỉ phớt
Hiện tượng: thấy rò rỉ tại phớt cơ khí hoặc tết chèn.
Mòn tự nhiên.Mặt phớt mòn dần theo thời gian và cuối cùng bị rò rỉ. Cần thay phớt cơ khí hoặc tết chèn; trong điều kiện bình thường, tuổi thọ phớt thường khoảng 1–3 năm.
Chạy khô.Hệ thống xả rửa phớt không hoạt động, áp suất hút quá thấp, lọt khí đầu hút hoặc xâm thực làm mất bôi trơn, mặt phớt mòn rất nhanh. Cần khôi phục xả rửa, bảo đảm đủ áp suất hút, loại bỏ lọt khí và thay phớt đã hỏng.
Rung động quá lớn.Rung động cơ khí do lệch tâm, mất cân bằng, xâm thực hoặc ổ bi mòn làm hở mặt phớt. Cần loại bỏ nguồn rung trước, sau đó thay phớt nếu phớt đã hư hỏng.
Ăn mòn hóa học.Vật liệu phớt không tương thích với lưu chất sẽ làm gioăng đàn hồi trương nở hoặc lão hóa, chi tiết kim loại bị ăn mòn và mặt phớt bị tấn công hóa học. Cần chuyển sang vật liệu tương thích hóa học, có thể tra bảng tương thích hóa chất hoặc tham khảo nhà sản xuất.
Lắp đặt sai.Khe hở mặt phớt không đúng, làm xước mặt phớt khi lắp, có bụi bẩn giữa hai mặt phớt hoặc lắp ngược chi tiết đều gây hỏng ngay hoặc hỏng sớm. Cần tuân thủ nghiêm quy trình lắp đặt của nhà sản xuất và lắp phớt mới cẩn thận.
Sự cố thường gặp của van và cách khắc phục
Van đóng không kín
Hiện tượng: sau khi đóng, lưu chất vẫn đi qua van.
Đế van hư hỏng.Dị vật kẹt giữa đĩa van và đế van, dòng chảy tốc độ cao gây bào mòn hoặc lưu chất đọng gây ăn mòn sẽ làm bề mặt làm kín bị xước, mòn hoặc rỗ. Hư hỏng nhẹ có thể rà lại đế van kim loại, nặng thì thay đế van; với điều kiện bào mòn hoặc ăn mòn, cần cải thiện lọc hoặc đổi vật liệu.
Đĩa van hoặc nút van hư hỏng.Hư hỏng cơ khí, bào mòn hoặc xâm thực, biến dạng do chu kỳ nhiệt đều làm chi tiết đóng mất tác dụng. Cần thay đĩa van hoặc nút van; nếu hư hỏng do điều kiện vận hành thì phải loại bỏ nguyên nhân gốc.
Lực đẩy bộ truyền động không đủ.Thường gặp ở điều kiện chênh áp cao, nguyên nhân gồm bộ truyền động chọn nhỏ, áp suất khí cấp không đủ (loại khí nén) hoặc chi tiết bộ truyền động bị mòn. Có thể tăng áp suất khí cấp trong phạm vi cho phép, thay bộ truyền động đúng kích cỡ hoặc sửa chữa bộ truyền động bị mòn.
Van bị kẹt.Ty van kẹt trong tết chèn hoặc bạc lót, mảnh vụn hoặc ăn mòn gây vướng bên trong, chênh lệch giãn nở nhiệt… đều cản trở van đóng hoàn toàn. Cần tháo ra vệ sinh và loại bỏ điểm vướng; nếu kẹt do giãn nở nhiệt, có thể điều chỉnh khe hở tết chèn hoặc bạc lót.
Tiếng ồn quá lớn
Hiện tượng: van phát ra tiếng ồn lớn khi vận hành.
Xâm thực.Với chất lỏng, độ sụt áp qua van quá lớn, áp suất hạ lưu gần áp suất hơi bão hòa của lưu chất hoặc áp suất hạ lưu phục hồi không đủ sẽ gây vỡ bọt khí. Có thể tăng áp suất hạ lưu, lắp nhiều van nối tiếp để giảm áp theo cấp hoặc chọn bộ trim chống xâm thực.
Hóa hơi (flashing).Khi áp suất hạ lưu thấp hơn áp suất hơi bão hòa, chất lỏng hóa hơi và không ngưng tụ lại. Có thể điều chỉnh vị trí lắp van, tăng áp suất hạ lưu hoặc chấp nhận một mức ồn nhất định cùng nguy cơ hư hỏng.
Dòng nghẹt (choked flow).Khi tỷ số áp suất trước và sau van quá cao hoặc van quá nhỏ, khí hoặc hơi đạt vận tốc âm thanh. Cần chọn van theo vận tốc cho phép, lắp bộ tiêu âm phía hạ lưu hoặc dùng bộ trim giảm áp nhiều cấp để giảm ồn.
Rung động cơ khí.Chi tiết lỏng, dẫn hướng đĩa van hoặc nút van không đủ, dòng rối tốc độ cao gây rung các bộ phận van. Cần siết chặt chi tiết lỏng, thay bạc dẫn hướng bị mòn hoặc chọn van cỡ lớn hơn để giảm vận tốc dòng.
Van điều khiển dao động
Hiện tượng: vị trí van dao động qua lại, gây biến động thông số công nghệ.
Tinh chỉnh tham số không phù hợp.Hệ số khuếch đại tỷ lệ quá lớn, thời gian tích phân quá ngắn hoặc thời gian vi phân quá dài đều làm vòng điều khiển mất ổn định. Cần tinh chỉnh lại theo phương pháp bài bản, ví dụ phương pháp Ziegler-Nichols, Cohen-Coon hoặc phần mềm tinh chỉnh chuyên dụng.
Van chọn quá lớn.Van quá lớn có hệ số khuếch đại quá cao tại điểm làm việc, chỉ một chuyển động nhỏ cũng làm lưu lượng thay đổi mạnh, và van thường làm việc gần vị trí đóng. Có thể giảm kích cỡ bộ trim hoặc thay van có cỡ phù hợp.
Ma sát dính trượt (stick-slip).Tết chèn quá chặt, bôi trơn không đủ, ty van bị xước hoặc ăn mòn gây ma sát gián đoạn. Cần điều chỉnh tết chèn, bôi trơn ty van hoặc thay tết chèn và đánh bóng ty van.
Vấn đề cảm biến.Tín hiệu bị nhiễu điện, vị trí đo không đại diện hoặc thời gian đáp ứng không phù hợp cũng gây dao động. Có thể lọc tín hiệu nhiễu, điều chỉnh vị trí cảm biến hoặc nâng cấp cảm biến.
Công cụ và kỹ thuật chẩn đoán
Phân tích rung động
Máy thu thập dữ liệu cầm tay phù hợp để đo theo tuyến kiểm tra định kỳ, có thể đo mức rung tổng (vận tốc RMS), phân tích phổ và so sánh với giá trị nền. Với thiết bị quan trọng, có thể dùng hệ thống giám sát trực tuyến để cảnh báo bất thường theo thời gian thực, ghi xu hướng lịch sử và phân tích nâng cao như quỹ đạo tâm trục, biểu đồ thác nước, phân tích đường bao (envelope).
Các đặc trưng tần số thường gặp và vấn đề tương ứng như sau:
| Đặc trưng tần số | Nguyên nhân có thể |
|---|---|
| 1 lần tốc độ quay | Mất cân bằng, lệch tâm, cong trục |
| 2 lần tốc độ quay | Lệch tâm, lỏng lẻo |
| Tần số hư hỏng ổ bi | Ổ bi mòn |
| Tần số qua cánh | Vấn đề liên quan cánh bơm |
| Tần số dưới đồng bộ | Dòng hồi lưu, xoáy màng dầu |
Ảnh nhiệt hồng ngoại và giám sát nhiệt độ
Camera nhiệt hồng ngoại giúp phát hiện ổ bi quá nhiệt, điểm nóng trên động cơ, sai lệch nhiệt độ công nghệ và lỗi đầu nối điện. Nhiệt độ ổ bi và nhiệt độ công nghệ còn có thể được ghi liên tục bằng cụm nhiệt điện trở hoặc cặp nhiệt điện, kèm ngưỡng cảnh báo nhiệt độ cao.
Kiểm tra hiệu suất
Dùng lưu lượng kế siêu âm cầm tay hoặc lưu lượng kế kiểu cắm để xác nhận lưu lượng thực tế, đồng hồ áp suất chính xác để đo áp suất đầu vào và đầu ra, thiết bị đo thông số điện để đo công suất tiêu thụ thực tế, sau đó so sánh hiệu suất đo được với giá trị nền và tính phần trăm suy giảm.
Kết luận
Xử lý sự cố hiệu quả đòi hỏi phương pháp có hệ thống, hiểu biết về thiết bị và công cụ chẩn đoán phù hợp. Nắm vững các dạng hư hỏng thường gặp và nguyên nhân gốc giúp xử lý vấn đề nhanh, giảm thời gian dừng máy và ngăn sự cố tái diễn.
Nếu bạn đang tìm nguồn bơm, van hoặc thiết bị liên quan cho dự án, hãy gửi danh mục thiết bị và thông số vận hành cho KFE, chúng tôi sẽ hỗ trợ chọn thiết bị và báo giá.
Ngành liên quan: Luyện kim & điện lực




